ZW BIP
Lata 1914-1939
Czwartek, 5 kwietnia 2018 r.
Change version

Historia Żandarmerii Wojskowej

Lata 1914-1939

Historię żandarmerii w Legionach Polskich I wojny światowej podzielić można na dwa okresy. Pierwszy rozpoczął się w 1914 roku i trwał do połowy roku 1917, drugi zaś - od połowy 1917 aż do odzyskania przez Polskę niepodległości jesienią 1918 roku. W pierwszym okresie istniały dwie niezależne, a nawet sobie niechętne, organizacje - żandarmeria Dowództwa Legionów i żandarmeria I Brygady. Stan ten utrzymywał się do końca marca 1917 roku, kiedy to samodzielna żandarmeria I Brygady została zlikwidowana, a pozostała tylko Ekspozytura podległa szefostwu Żandarmerii Polowej przy dowództwie Legionów.

 

Od marca do sierpnia 1917 cała żandarmeria w nowej strukturze skupiona była w Warszawie. Od sierpnia 1917 roku znowu jednak była rozbita na dwie grupy bez wzajemnych zależności służbowych. Jedna grupa znajdowała się przy Polskiej Sile Zbrojnej (Polnische Wehrmacht), druga dołączyła do Polskiego Korpusu Posiłkowego gen. Zygmunta Zielińskiego.

W Legionach Polskich oddziały żandarmerii formowano równocześnie z oddziałami ogólnowojskowymi. Próbowano w ten sposób przeciwstawić się skierowaniu żandarmerii austriackiej do tworzących się za zgodą Wiednia polskich formacji legionowych.

W sierpniu 1914 w Krakowie utworzono dla Legionu Zachodniego konną Żandarmerię Polową. Jej komendantem został rtm. Robert Kunicki, który 11 września wprowadził opracowany przez siebie regulamin Żandarmerii Polowej Legionów Polskich. Wyznaczone zadania dla powstałej formacji sprowadzały się głównie do ochrony armii przed wpływami wywiadu przeciwnika, dywersji, utrzymywania porządku policyjnego na terenach działań zbrojnych, nadzoru nad przestrzeganiem prawa wojennego.

Oddziały nie miały początkowo wyodrębnionego własnego dowództwa i były zależne służbowo od dowódców jednostek, przy których je formowano. Zmiana struktury żandarmerii nastąpiła po kryzysie przysięgowym w 1917 roku. Formacje podzielono na dwie części. Jedna podporządkowana została Polskiej Sile Zbrojnej, druga natomiast weszła  w skład Polskiego Korpusu Posiłkowego podległego Austriakom. Żandarmi służący w Polskiej Sile Zbrojnej otrzymali nazwę Ekspozytura Żandarmerii Polowej Wojska Polskiego, a w lutym 1918 roku zmieniono nazwę na Dowództwo Polskiej Żandarmerii Polowej.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości działające przy polskich oddziałach wojskowych jednostki żandarmerii scalono, tworząc z nich jednolitą formację. W wyniku rozkazu  Ministerstwa Spraw Wojskowych z kwietnia 1919 roku, działającą w kraju żandarmerię wyłączono z Naczelnego Dowództwa  Wojska Polskiego i jako Wydział Żandarmerii podporządkowano II wiceministrowi spraw wojskowych. Zaczęto też wytyczać nowe formy rozwoju żandarmerii. Przeprowadzenie reform powierzono gen. Eugeniuszowi Dąbrowieckiemu. Utworzył on Kierownictwo Organizacji Żandarmerii, które skupiało się głównie na:

  • przekazaniu kompetencji do osób cywilnych Policji Państwowej;

  • oddaniu policji personelu, którego nadmiar powstał w wyniku reorganizacji oddziałów żandarmerii;

  • zmianie dotychczasowej dyslokacji oddziałów po odpowiednim ich przeformowaniu;

  • wydaniu regulaminów i instrukcji związanych z nowymi zadaniami i przepisami służbowymi.

 

W połowie września 1919 r., po kolejnej reorganizacji żandarmerii, w miejsce dotychczasowego dowództwa utworzono Inspektorat Żandarmerii, który był próbą ponownego usytuowania żandarmerii w strukturach Wojska Polskiego. Kolejnych zmian dokonano w lutym 1920 roku, w ramach zmian MSWojsk. Inspektorat Żandarmerii Wojskowej przekształcono w samodzielne Dowództwo Żandarmerii Wojskowej, któremu dodatkowo podlegała utworzona w Grudziądzu Centralna Szkoła Żandarmerii.

 

Intensywne działania wojenne prowadzone przez wojsko w roku 1920 spowodowały utworzenie z żandarmerii kordonów na wschodniej linii frontu, w tym kordonu sanitarnego. Jego zadaniem, oprócz blokowania możliwości przenoszenia chorób zakaźnych, było utrudnienie prowadzenia propagandy bolszewickiej i szpiegostwa. Po zakończeniu walk wykorzystano te same oddziały do stworzenia kordonu mobilizacyjnego. W czasie odwrotu wojsk polskich wskutek ofensywy Armii Czerwonej na froncie wschodnim w lecie 1920 r. żandarmeria miała utworzyć cztery kordony defensywne mające na celu przeciwdziałanie przemieszczania się dezerterów.

 Po zakończeniu w 1921 r. polsko-radzieckich działań wojennych dowódcą żandarmerii został płk Władysław Jaxa-Rożen, jednocześnie  oficjalna demobilizacja Wojska Polskiego wprowadzana od kwietnia 1921 r. likwidowała Żandarmerię Polową i Dowództwo Żandarmerii Wojskowej, tworząc w ich miejsce Wydział 2 Żandarmerii.

W pierwszych latach 20-lecia żandarmeria podlegała ciągłemu procesowi reorganizacyjnemu. Kolejne zarządzenie dotyczące żandarmerii, które w nowych warunkach ustaliło jej kompetencje, wprowadzono 10 kwietnia 1926 r. Określało ono, że żandarmeria jest zasadniczą służbą wykonawczą dowództwa. Winna na stopie pokojowej stanowić kadrę żandarmerii polowej i ma za zadanie szkolenie żandarmów zawodowych oraz rezerwistów żandarmerii teoretycznie w dywizjonie szkolnym i praktycznie w oddziale egzekutywnym, przez:

  • wykonywanie służby wojskowo-policyjnej w czasie pokoju oraz ochronę sztabów wyższych dowództw,

  • wykonywanie służbowych poleceń prokuratorów i sądów wojskowych,

  • uczestniczenie w asystencjach wojskowych udzielanych przez władze wojskowe - władzom cywilno-administracyjnym.

Zarządzenie to rozszerzało dotychczasowy zakres zadań żandarmerii, która nie tylko spełniała funkcje policyjne w obrębie sił zbrojnych, ale i ochraniała sztaby i wyższe dowództwa, konwojowała podsądnych, ochraniała zatrzymanych i aresztowanych żołnierzy.

Po przewrocie majowym w 1926 r. i objęciu przez Józefa Piłsudskiego stanowiska Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych i Ministra Spraw Wojskowych zmiany w organizacji sił zbrojnych dotknęły także żandarmerię. Zwiększył się jej stan ilościowy. Utworzono pluton żandarmerii zamkowej odpowiedzialny za ochronę prezydenta RP i zapowiedziano tworzenie oddziałów strzegących zakładów przemysłu zbrojeniowego. Od roku 1927 wraz z utworzeniem Dowództwa Żandarmerii, które podlegało II wiceministrowi spraw wojskowych, a od 1931 r. już I wiceministrowi tego resortu, wrastał prestiż formacji. Przywrócono jej samodzielność. Umocowanie w systemie prawnym (m. in. dekret prezydenta RP "O Żandarmerii") ostatecznie zakończyło procesy reorganizacyjne formacji.

Po wejściu w życie konstytucji kwietniowej oraz śmierci marszałka nastąpiły jednak kolejne zmiany w żandarmerii. Nie dotyczyły one podległości formacji, ale zakresu czynności żandarmów, którzy za zadanie mieli:

  • administrowanie podoficerami i szeregowymi służby zasadniczej;
  • opracowywanie regulaminów i instrukcji toku pełnienia służby;
  • współpracowanie z szefem Biura Personalnego przy rozpatrywaniu spraw personalnych oficerów i podoficerów;
  • przygotowanie propozycji budżetu;
  • współpracowanie z departamentami i dowództwami dostarczającymi zaopatrzenie, uzbrojenie i wyposażenie;
  • współpracowanie ze Sztabem Głównym przy opracowywaniu wojennych zadań wojska;
  • dbanie o regularne szkolenie kadry zawodowej wojska i szeregowych.
sharp lynx
EGF
NATO MNMPBAT
MPCOE
NSPCOE
ŻW na facebooku
Klub Żandarmerii Wojskowej
Żandarmski Klub Motocyklowy